Verschenen in Narthex, maart 2013 , bewerking van de lezing die Manuela Kalsky gaf op de studiedag van VDLG (Vereniging van Docenten Levensbeschouwing en Godsdienst)

Hoe gaat u in uw dagelijks leven om met verschillen? Waar denkt u aan als u een ander ziet. die duidelijk niet uit hetzelfde nest komt als uzelf?

Die een andere huidskleur heeft. een ander geloof aanhangt of atheïst is; die een andere sekse toebehoort een andere taal spreekt, anders gekleed is, een man in vrouwenkleren wellicht of iemand in een boerka of met een diep decolleté; die met een keppeltje op naast u loopt of een turban of een hoofddoek of kaal met tatoeages; iemand met een zwaar Pools accent of iemand die op het strand een kuil gaat graven. Wat of waaraan denkt u dan? 




Ik vermoed dat velen zich nu betrapt voelen, omdat acuut alle mogelijke stereotypen en clichés in ons hoofd de revue passeren. Maar wees gerust: hoe graag we het misschien ook anders zouden willen, niemand is vrij van vooroordelen ten aanzien van 'de ander'. Stereotypen zijn hardnekkig en clichés steken vooral de kop op als we toch al niet zo lekker in ons vel zitten en bestaansonzekerheid op de loer ligt. Het geeft zo'n lekker wij-gevoel als je dan de schuld bij de ander kunt leggen. Of het allemaal waar is, doet er dan niet zo veel toe. Iemand wordt de zondebok, die uitgedreven moet worden, zoals de Franse literatuurwetenschapper en cultureel antropoloog René Girard met zijn mimetische theorie uitlegt. Je maakt een mens of groep tot zondebok om de eigen crisis te bezweren.
In het verlangen naar hetzelfde liggen conflict en geweld op de loer.
Hoe doorbreek je vooroordelen en rivaliteit, voordat een en ander mogelijk escaleert in geweld? Hoe kun je wij/zij tegenstellingen overbruggen en aan een samenleving bouwen waarin mensen met verschillende culturele en levensbeschouwelijke achtergronden vreedzaam en plezierig samenleven?

Verschillen
Hierna wordt vaak de vraag gesteld: wat bindt ons ondanks alle verschillen? Ik zou deze vraag liever anders formulerenhoe kunnen we onze verschlllen vruchtbaar maken en onze gemeenschappelijkheden versterken? Want beide aspecten verdienen aandacht. Omwille van de harmonie benoemt men vaak liever geen verschillen en ligt de nadruk op overeenkomsten.
Een verkeerde aanpak volgens mij, want pas als je weet waarin en waarom je 
verschilt, pas dan kun je gerichter over een oplossing nadenken voor problemen die mogelijk juist vanuit een verschil in voelen, denken en handelen voortkomen. Het klopt, onbekend maakt onbemind. Je weet immers niet wat achter die manier van handelen zit. Juist het verschil tussen mij en de ander willen zien en leren kennen, vermeerdert kennis en maakt het mogelijk met de ogen van de ander te leren kijken.
 
Het interessante is namelijk - ook dat inzicht komt voort uit Girards zondeboktheorie  - dat vaak niet het verschil het probleem is, maar juist het streven allemaal hetzelfde te willen hebben. worden of zijn. U kent het principe: twee kinderen worden in een ruimte Bezet mei. allerlei speelgoed. Uitgerekend die ene rode auto waar het ene kind op afstevent, die moet het andere kind ook hebben - met als gevolg ruzie en tranen met tuiten. De moraal: juist in het verlangen naar hetzelfde liggen conflict en geweld op de loerDaarom is de erkenning van het verschil tussen mij en de ander in een ontmoeting zo belangrijk.

Maak van een ontmoeting geen 'egologie', waarschuwde Emmanuel Levinas. Probeer de ander in zijn eigenheid te zien in plaats van hem tot jezelf te herleiden. Misschien ligt hier het grootste probleem met het Verlichtingsdenken dat suggereert alles en iedereen te kunnen doordringen; dat alles open en bloot wil leggen en wil ontsluieren. Zouden we daarom in West-Europa zo fel op een gesluierde vrouw reageren en de boerka in de ban willen doen' ?
Uiteraard ligt
dit vraagstuk complexer, maar het valt me op dat alles wat ondoorzichtig en geheimzinnig is tegenwoordig als bedreiging wordt gezien; dat geldt voor de boerka, maar ook voor religie.
 
Geloofsijver
Terwijl het in Duitsland vrij gewoon is dat een theoloog met andere wetenschappers en politici aan tafel zit om publieke kwesties te bediscussiëren en samen naar oplossingen te zoeken, wordt bij ons het contact tussen politieke en religieuze groeperingen angstvallig gemeden. De scheiding tussen kerk en staat wordt in stelling gebracht, alsof agnosten, atheisten of humanisten hun visie niet op een levensbeschouwing baseren. Er zijn in mijn ogen zowel bruggen nodig tussen de pandit, de dominee, de imam en de rabbi, als tussen seculiere en gelovige mensen, Er ligt een nieuwe wij/zij tegenstelling in Nederland op de loer en ik heb de stellige indruk dat het seculiere deel van de bevolking op dit moment met een grotere geloofsijver tegen de gelovigen tekeer gaat dan andersom het geval is.

Juist het verschil tussen mij en de ander willen zien en leren kennen. vermeerdert kennis en maakt het mogelijk met de ogen van de ander te leren kijken.

Secularisering en sacralisering
Wat geeft waarde en richting aan je leven? Waardoor laat je je inspireren, waar geloof je in? Wat heb je achter je gelaten en wat blijft je inspireren in jouw traditie van huis uit? En wat willen we doorgeven aan onze 'kleinkinderen'. Veel Nederlanders stellen zich momenteel deze vragen. Ze willen niet terug naar het oude, geen binding aan een kerkelijk instituut. Maar ze weten ook niet goed wat daarvoor in de plaats moet komen. Waar is houvast te vinden in onzekere tijden?
Zestig procent van ons behoort anno 2012 niet bij een kerkgenootschap. Begin 1900 was dat slechts twee procent Dit is een aardverschuiving te noemen. De mondige burger heeft ook in religieus opzicht het heft in eigen hand genomen. 

Uit het onderzoek God in Nederland blilkt dat zestig procent van de respondenten zichzelf gelovig noemt, maar slechts vier van de tien personen daarmee het traditionele geloof bedoelen. De andere zes stellen hun eigen religieuze levensvisie samen uit verschillende levensbeschouwelijke tradities. Vijfenzeventig procent van de ondervraagden is het eens met deze 'ongebonden spirituelen', zoals de onderzoekers hen noemen. De ondervraagden menen verderdat deze religieuze bricolage de toekomst van religie in Nederland is. 
Deze nieuwe gelovigen behoren dus niet tot de categorie van traditionele kerkgangers. Dogma's en kerkelijk leergezag spelen voor hen nauwelijks nog een rol. Die maken plaats voor individuele afwegingen voor wat wel of niet in de verschillende tradities orientatie kan bieden in het dagelijkse leven.

Secularisatie en individualisering hebben diepe sporen in onze samenleving achtergelaten. Steeds meer mensen vragen zich af waar nog bindende krachten in deze sterk neoliberale samenleving te vinden zijn. Verbindende elementen die niet alleen op de assertiviteit en de zelfredzaamheid van de afzonderlijke burger inzetten, maar ook de spirituele kant van menszijn benadrukken, zoals de verbondenheid met de natuur en met mensen om je heen.
Het verlangen naar open vormen van religiositeit speelt overal in (West-)Europa. Mensen bepalen zelf wat zin en richting aan hun leven geeft. Zo gaan secularisering én sacrallserlng in het Europa van de eenentwintigste eeuw op een verrassende manier hand in hand.

Het verlangen naar open vormen van religiositeit speelt overal in (West-)Europa. Mensen bepalen zelf wat in en richting aan hun leven geeft (. . .) Ook hebben globalisering en migratie ons religieuze landschap ingrijpend veranderd.

De mix van culturen en religies
Niet alleen secularisering en individualisering, maar ook globalisering en de daarmee verbonden migratie hebben ons religieuze landschap ingrijpend veranderd. In Nederland wonen inmiddels circa 800.000 moslims, 800.000 migrantenchristenen,250.000 boeddhisten, 120.000 hindoestanen en 45.000 jodenZij allen brachten hun cultuur en geloof mee. Vooral In de Randstad bepaalt de rellgleuze en culturele verscheidenheid het straatbeeld. En met behulp van de nieuwe communicatie- en transportmiddelen zijn migranten in staat meervoudige identiteiten te ontwikkelen en te onderhouden. Zij bouwen een identiteit in hun nieuwe thuisland op. Maar houden vooral met behulp van de nieuwe media ook contact met hun land van herkomst. Zo ontstaan er ook liefdesrelatIes tussen mensen met verschillende culturele en relillieuze achtergronden.

Annet de Groot en
Frénk van der Linden tekenden hiervan verhalen op In Let's make love. Zevenentwintig biculturele en bireligieuze paren komen aan hel woord over de problemen en kansen van multiculturele relaties.
Zo ook Susan en Yahya. Zij Is een Deense lodin en hij een moslim uit MarokkoZe hebben elkaar leren kennen bij een mimeopleiding in Amsterdam. Net als bij de andere paren, die een voor buitenstaanders onmogelijke liefde leven, was het ook bij hen vooral 'de groep' - bekenden, familie Joods-Palestijnse conflict op te gevenMet behulp van hun kindervoorstellingen proberen zij het denken in vriend of vijand te verminderen. Hun dochter hebben zij een Arabisch-joodse naam gegeven: Blume Yamina. Voor hen is zij een teken van hoop te midden van een uitzichtloze oorlog. ZIJ willen hun kind bi-cultureel en bi-religieus opvoeden en het beste van beide tradities aan haar doorgeven. Een bijdrage aan de vrede tussen de volkeren, onder het motto: de joslims komen!

Ik denk dat de biculturele en bireligieuze opvoeding toe zal nemen in ons land en dat zal ook nieuwe vragen oproepen. Religieuze en culturele verscheidenheid zal bijvoorbeeld niet alleen tussen, maar ook steeds meer in individuen gevonden wordenWest-Europa wordt zienderogen diverser. Nu al is een derde van de bevolking in de grotere steden van buitenlandse afkomst. Toen ik de familietherapeute Else-Marie van den Eerenbeemt interviewde voor de interreligieuze website Nieuwwij.nl, sprak zij de voor mij onvergetelijke woorden: "We moelen beseffen: niemand is de vijand van zijn eigen wortels!"

Het lijkt mij wijs dit te onthouden als het om integratievraagstukken gaat, ook in het onderwijs.
Om constructief met levensbeschouwelijke diversiteit om te gaan, zal ons denkpatroon moeten veranderen. ( .. .) Een optimistische kijk op de toekomst, creativiteit en flexibilltelt zijn daarbij onontbeerlljke ingredlënten.
Vragen, angsten en wensen toelaten, meer over elkaar willen welen en vooral: je laten verwonderen.

Van of/of naar en/en
Om constructief met levensbeschouwelijke diversiteit om te gaan, zal ons denkpatroon moeten veranderen. We moeten niet langer gevangen blijven in een of/of-denken - of Nederlander of Marokkaan, of orthodox of vrijzinnig -, maar een en/en-benadering toepassen. De samenleving is het huis dat we samen bouwen, meent Jonathan Sacks, opperrabbijn van de Verenigde HebreeuwsCongregaties van het Britse Gemenebest. Al vele jaren is hij actief in de interreligieuze dialoog. Echte participatie is belangrijk, want het gaat niet om afkomst maar om toekomst, zo betoogt hij. Zich werkelijk thuis kunnen voelen in het land, de stad of het dorp waar je leeft, daar gaat het om.

Ook al is alles om ons heen al lang pluriform, ons denken is nog geprogrammeerd op eenheid en het geloof in één waarheid. Maar we zullen er niet aan ontkomen verscheidenheid in ons denken en onze opvatting over identiteit eecentralere plaats te geven. Nu al blijkt dat historisch gangbare oplossingen voor problemen in een multiculturele en multireligieuze samenleving niet langer het gewenste effect opleveren. We zullen dus moeten leren leven met verschil. Om dat te kunnen, zullen noties als openheid en nieuwsgierigheid, het afbouwen van angst en wantrouwen gecultiveerd moeten worden. Een optimistische kijk op de toekomst, creativiteit en flexibiliteit zijn daarbij
onontbeerlijke ingredi
enten. Vragen, angsten en wensen toelaten, meer over elkaar willen weten en vooral: je laten verwonderen.

De Duitse theoloog Theo Sundermeier, die vele jaren in Afrika leefde en zich in Heidelberg als hoogleraar uitvoerig met het vraagstuk van de interculturele communicatie bezighield, verwoordt het belang van het laatste als volgt:


"In de verwondering sta ik open voor het geringe, het onaanzienlijke en ontdek erin andersheid, schoonheid, veelvoud. Wie verwonderd is, kan dissonanten gelaten verdragen en zoekt niet te snel naar harmonieWant ook de dissonant hoort bij de volheid van het leven ."

Wij zoeken geen nieuw groot WU, maar naar het naast en door elkaar heen bestaan van kleine wij-tjes die aangewezen zijn op onderling gesprek en het leggen van verbindingen.

Realistisch Idealisme
Vanuit deze verwondering op zoek te gaan naar een nieuw wij in Nederland is het doel dat de medewerkers aan Nieuwij.nl zich hebben gesteld. De bedoeling is met elkaar te communiceren over wat betekenis aan je leven geeft, van elkaar te horen hoe mensen vanuit verschillende culturele en levensbeschouwelijke achtergronden denken over actuele kwesties die met het dagelijks leven in een inmiddels pluriform geworden Nederland te maken hebben.

Wij zoeken in ons project W!J echter geen nieuw groot WIJ, maar naar het naast en door elkaar heen bestaan van kleine wij-tjes die aangewezen zijn op onderling gesprek en het leggen van verbindingen. De achterliggende filosofie is dat verschillen eerst erkend moeten worden voordat er aan een nieuw wij gewerkt kan worden. WIJ is bedoeld als een sneeuwbal effect - geen kant en klaar recept, maar ideeen, kennisoverdracht en persoonlijke verhalen, kleine verhalen, momenten van hoop en inspiratie bij het bouwen aan een samenleving, waarin iedereen zich thuis kan voelen. Naïef utopisch denken? Nee, realistisch idealisme!

Literatuur
Bernts, T., Dekker, G. 8, De Hart, ) (20071 God In Nederland 1996-2006. Kampen: Ten Have.
E!las, M. & Lascaris, A. (red.j (2011 J. Rand de crisis. Reflecties vanuit de Glrard Studiekring. Almere: Panhenon
Brandsma. B. & Kalsky, M (red.) 12009). W!J land. Voorbii de bindingsangst. Kampen: Ten Have.
Jakobs, W. & Overdijk, I. (red) (20 11). Wereldburgers. Grole denkers over de toekomst RotterdamLemniscaaL
Linden, F. van der &- Groot, A. de (red.) (2008). Let's make love. 27 onmogelijke liefdes. AmsterdamUitgeverij Contact

primi sui motori con e-max

Contact

DSTS / Project W!J
Nieuwe Herengracht 18
1018 DP Amsterdam

Secretariaat:
mw Heleen Ransijn:

Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
+31 (0)20-6235 721