Monic Slingerland − 24/08/11, 00:00 Bron: Trouw
In het Theologisch Elftal geven om de week twee godgeleerden hun visie op de actualiteit. Vandaag: Manuela Kalsky en Matthias Smalbrugge over het manifest van de Noorse schutter Anders Breivik. Moet de verspreiding daarvan op internet verboden worden?

Een makkelijk pamflet is het niet, dat 1500 pagina's tellende manifest van Anders Breivik. Mocht iemand willen begrijpen wat de Noor ertoe dreef 69 jongeren dood te schieten, dan zal die daar de tijd voor moeten nemen. Zoals Trouw-redacteur Eildert Mulder op deze pagina's laat zien in een artikelenserie, betreft het een stevig doortimmerd vertoog. Op internet was het manifest enige tijd geblokkeerd. Sommige sites toonden slechts stukken ervan en lieten het recept voor het maken van bommen weg.
Op de site van Trouw kwam een debat op gang over de vraag of het manifest van Breivik misschien verboden zou moeten worden, net als Hitlers 'Mein Kampf'.

Manuela Kalsky en Matthias Smalbrugge hebben twee dagen geworsteld met die vraag. Het leidde tot een verschuiving van hun inzichten.

De eerste impuls van predikant en hoogleraar aan de VU Matthias Smalbrugge was om de tekst vrij te geven. Een dag of twee later komt hij daarop terug. "Mijn originele intuïtie gaf in dat een tekst die verboden is, uitnodigt tot enthousiast lezen. Uiteindelijk ben ik op dat gevoel teruggekomen." Argumenten die pleiten voor vrijgeven hebben goede papieren. Smalbrugge noemt er een: "Een tekst op zichzelf is weerloos. Er is altijd interpretatie nodig. Gebeurtenissen geven een tekst een lading. Je wilt weten wat de beweegredenen zijn geweest die tot de gebeurtenissen geleid hebben. Het kan nuttig zijn uit een tekst te citeren, ook als die omstreden is, wanneer op datzelfde moment die woorden gewogen worden."

Maar in het geval van Breivik is dit argument niet doorslaggevend, zegt Smalbrugge na twee dagen nadenken en lezen. "Deze tekst is gevaarlijk."

Manuela Kalsky, directeur van het Dominicaans Studiecentrum voor Theologie en Samenleving in Nijmegen, bekent dat ze enorm heeft zitten wikken en wegen over de vraag of de tekst van Breivik misschien verboden moet worden. "Ik ben overtuigd voorstander van de vrijheid van meningsuiting. Maar dit document roept de vraag op waar de grens ligt van wat wettelijk is toegestaan. Het woord 'censuur' is beladen, maar zo ongebruikelijk is het niet om teksten of beelden te weren van internet. Neem kinderporno. Sommige internetproviders hebben in overleg met de politie zelf de beslissing genomen een aantal sites te blokkeren. Een terechte beslissing, vind ik. Bepalend voor wat wel of niet getoond moet worden, is uiteindelijk de wet. Breivik wordt beschuldigd van moord, en zijn manifest maakt deel uit van zijn ideologie die tot haat en moord moet aanzetten. Tot de uitspraak van de rechter mag de tekst wat mij betreft geblokkeerd worden. Maar je begeeft je op een hellend vlak. De vraag blijft: wanneer is censuur terecht en wanneer niet?"

Smalbrugge heeft de 1500 pagina's 'doorgesnord'. "Ik word er misselijk van. Die kille, feitelijke toon. Dit is een tekst die bedoeld is om letterlijk genomen te worden en juist het ontbreken van gelaagdheid maakt deze tekst gevaarlijk. We zijn verleerd de gelaagdheid van teksten te zien. Origenes wees erop dat elke tekst vier lagen heeft. Elke tekst moet gewogen, geïnterpreteerd en beoordeeld worden. Ik zie het als een bijdrage van ons theologen om te laten zien dat een context lading geeft aan een tekst en zo woorden, die op zichzelf onschuldig zijn, een gevaarlijke betekenis kan geven. Elke gek kan met een tekst aan de haal gaan. Hitler ontleende zijn ideeën deels aan wat Nietzsche heeft geschreven over de Übermensch en de kwestie van slavernij. Toch kun je Nietzsche niet verantwoordelijk houden voor Hitlers daden."

Manuela Kalsky pleit ervoor dat er een commissie komt die bepaalt of sommige teksten of beelden geweerd moeten worden van internet. "Net als de Reclame Code Commissie dat doet. Een commissie, door de overheid ingesteld, die aparte codes opstelt voor internet en direct kan ingrijpen bij een manifest als van Breivik. Uiteindelijk zal dat breder binnen de Europese Unie geregeld moeten worden. Internet stelt ons wat deze ethische kwesties betreft voor nieuwe vragen en problemen."

Smalbrugge ziet niet veel in het instellen van zo'n commissie. "Dat is toch altijd mosterd na de maaltijd. Internet gaat zo snel, zo'n commissie wordt altijd voorbijgelopen. Met verstandige webmasters, die tijdig en adequaat ingrijpen, kom je al een heel eind". Kalsky: "Als je zegt dat internet toch te snel is om een tekst te blokkeren, dreigt een cynische houding waardoor je helemaal geen positie meer kiest. Dan zeg je eigenlijk: ga je gang maar, we kunnen er toch niets aan doen. Een cadeautje voor extremisten."

De kwestie roept het proces-Wilders in herinnering. De rechter bepaalde uiteindelijk dat Wilders' uitspraken niet strafbaar zijn. "Het zou nog wel eens kunnen dat het proces Wilders een andere uitkomst had gehad, als het na de moordpartij op Utoya had plaatsgevonden", meent Kalsky. "Op een gruwelijke manier maakt de zaak-Breivik duidelijk dat woorden en beelden niet onschuldig zijn."

Censureren dus? Smalbrugge: "Ik heb altijd moeite met censuur. De ander moet altijd het recht hebben om iets te zeggen waar je het zelf compleet mee oneens bent. Maar het probleem van internet is dat er geen kader is om een tekst bij het lezen te wegen. Ik merk aan studenten dat ze moeite hebben om de gelaagdheid van een tekst te zien. Als ik het manifest al zou gebruiken op college, om het te analyseren als tijdsdocument, dan alleen bij de masteropleiding, en niet bij de bachelor. In dit geval ben ik wel voor het blokkeren van deze tekst. Al was het maar uit compassie met de rouwende familieleden. En dan voor zolang Breivik zijn straf uitzit, ervan uitgaande dat hij veroordeeld zal worden."

Ook Manuela Kalsky is voor het weren van de tekst van internet. "Tijdelijk. Net zoals bij 'Mein Kampf' bepaalt het politieke en sociale klimaat hoelang dat duurt. Ik vind het huidige klimaat zorgwekkend. Er is crisis, ontevredenheid, angst. In zo'n context is het manifest van Breivik nog gevaarlijker. Hij heeft zich na die daad niet van kant gemaakt, hij ziet zich als aanvoerder van een bevrijdingsfront en weet dat hij in Noorwegen na maximaal 21 jaar weer vrij komt. Hij wil met zijn tekst, die hij naar zo'n 13.000 Facebook- en e-mailadressen heeft gestuurd, navolgers vinden. De tekst is bedoeld als propaganda. Juist daarom zouden we die tekst nu niet moeten verspreiden. Daarmee speel je hem in de kaart."

Smalbrugge zucht: "Ik heb geen ronde oplossing. Ik kom er niet uit. Neem die tekst over de profeet Elia en de Baälpriesters op de Karmel. Je kunt hem in dat verhaal gerust een fundamentalist noemen. Elia leeft in een multiculturele samenleving, met allerlei godsdiensten. De koning ziet dat en probeert de vrijheid van godsdienst te bewaken. Wat doet Elia? Die gaat volstrekt zijn eigen gang en slacht 450 man af. Is dat een gevaarlijke tekst? Het hangt ervan af hoe je hem leest. Ik maak me echt zorgen over het afnemende vermogen om teksten anders te lezen dan alleen letterlijk."

Gezien de inhoud van zijn manifest is Breivik ontwikkeld en niet dom. Dus kennelijk helpt ontwikkeling niet tegen gewelddadig gedrag. Smalbrugge: "In zijn tekst lees je een tunnelvisie. Er had bij hemzelf een bel moeten gaan rinkelen dat er iets helemaal niet klopt. Dat is niet gebeurd. Je wilt niet dat zo'n tekst zonder commentaar zomaar beschikbaar is."
primi sui motori con e-max

Contact

DSTS / Project W!J
Nieuwe Herengracht 18
1018 DP Amsterdam

Secretariaat:
mw Heleen Ransijn:

Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
+31 (0)20-6235 721