Monic Slingerland − 11/01/12, 00:00 Bron: Trouw
In het Theologisch Elftal geven om de week twee godgeleerden hun visie op een actuele kwestie. Deze week vragen Manuela Kalsky en Henk Leegte zich af, wat het grootste kwaad is van deze tijd.
Het kwaad, daar zijn we allemaal tegen. Maar waar zijn we dan tegen? Wat zien de spelers Manuela Kalsky en Henk Leegte uit het Theologsich Elftal nu als het grootste kwaad, als ze om zich heen kijken?

"Het kwaad heeft veel met macht te maken", zegt Manuela Kalsky, sinds een week bijzonder hoogleraar op de Edward Schillebeeckx-leerstoel voor Theologie en Samenleving aan de VU in Amsterdam. Ze blijft daarnaast directeur van het Dominicaans Studiecentrum in Nijmegen. "Ik heb er moeite mee om over 'het kwaad' te spreken. Was het maar zo makkelijk om het heel concreet te omschrijven. Het gaat eerder om een mysterieuze kracht, waar niet echt een verklaring voor is. Net zo min als voor 'het goede' trouwens. Vooral na de aanslagen van 11 september heb ik er moeite mee. Daar vielen termen als 'De As van het kwaad' en 'het terrorisme'. Zo schep je een beeld van het kwaad en daarmee een vijand."

Henk Leegte, doopsgezind predikant in Amsterdam, moet aan dat versje van Annie M.G. Schmidt denken. "Ken je dat, over die jutteperen? Ze schrijft dat er een wurm zit in de juttepeer, 'dat weten we nu wel zeker'. Hoe gaan we daar mee om? De een dreigt hem eruit te slaan, de ander wil nooit meer jutteperen eten, iemand anders zegt dat we er maar een beetje om heen moeten eten. Zo is het met het kwaad, dat zit in de schepping ingebakken, net als die worm in de juttepeer. Wel in verschillende soorten. Er zijn tsunami's en vervelende ziektes en er is het kwaad dat mensen elkaar aan doen. Dat kan dan ook nog bewust zijn of onbewust. Maar wat je vooral ziet is dat mensen het kwaad liefst buiten zichzelf lokaliseren. Het kwaad is daar, waar wij niet zijn. In de juttepeer, inderdaad. Of in die smerige rooms-katholieke priesters. Een term als 'boeven' past daar ook bij. Het kwaad zit in de boeven. Fijn, want het is dan buiten onszelf. Dan lijkt het net of je er iets aan kunt doen. We straffen de boeven hard, en dan is het kwaad aangepakt. Maar dat is een misvatting."

Manuela Kalsky: "Als je het kwaad als een begrip hanteert, met de bedoeling erover na te denken, het te doorgronden, dan vind ik het geen punt om het een naam te geven. Maar als je het toepast op de ander, op personen of groepen, dan zie je niet meer je eigen rol in het geheel. Het kwaad is een menselijk maaksel. Het is een werkwoord, iets dat werkt, een handeling."

Maar wat zien de theologen nu als het grootste kwaad in hun omgeving?

Manuela Kalsky: "Het grootste kwaad dat ik zie is de verleiding alles te willen hebben voor jezelf. Dat gaat ten koste van alles en iedereen. De term 'het goede leven' valt vaak, maar daar zou bij moeten: voor allen. Als je die woorden toevoegt, is er een buffer ingebouwd tegen de verleiding alleen jezelf te verrijken ten koste van de ander. In de praktijk komt het er hier in het westen op neer dat we vooral het goede leven voor onszelf willen. We vinden zelfs dat we er recht op hebben - dat grote huis, die extra auto, de verre reizen. Het gaat ten koste van allen die geen stem hebben. Het verschil tussen rijk en arm wordt groter, terwijl we in staat zijn om de hele wereldbevolking te voeden. De bedoeling van de Verlichting was het goede leven voor allen. Het lijkt wel of we dat 'voor allen' vergeten zijn en alleen voor ons eigen goede leven gaan. Kijk naar Christian Wulff, de Duitse bondspresident. Ook hij kon de kracht van de verleiding om zichzelf te verrijken niet weerstaan. Het feit dat hij gezwegen heeft over een lucratief aanbod voor een privélening, maakt duidelijk dat hij zelf wel wist dat het niet in de haak was. Er ontbrak 'morele helderheid', zou de filosofe Susan Neiman zeggen."

Henk Leegte: "Ik wil niet in de valkuil trappen door het kwaad een naam te geven en het daarmee buiten mezelf te plaatsen. Je kunt wel zeggen dat het hebzucht is, of hoogmoed, of welke categorieën de kerk ook maar bedacht heeft. Maar dan blijf je zelf makkelijk buiten schot. Het kwaad zit in onszelf, het heeft met onszelf te maken. Die valkuil dreigt ook bij de reactie op het misbruik in de rooms-katholieke kerk. We hebben de neiging het buiten ons te houden. Dan noemen we het begrip celibaat. Dan is het niet meer de seksualiteit die in ons allemaal zit. Ik moet denken aan het Bijbelse verhaal van Mozes en de slang. Mozes trekt met het volk Israël door de woestijn. Hij ziet een adder voor zijn voeten, prikt die aan een stok en houdt hem omoog. Zo moeten we met het kwaad omgaan, de adders onder het gras moeten we aan een stok prikken en ernaar kijken."

Wat ziet Leegte dan voor adders onder het gras, rond zijn kerk in Amsterdam? Hebzucht, zoals Manuela Kalsky zegt? "Ik herken wel wat Manuela zegt over materialisme. Dat is echt wel een probleem dat bij deze tijd hoort, al is het ook weer van alle tijden. Hoe gaat dat gezegde ook al weer? 'Als genoeg niet genoeg is, is meer nooit beter'. Toch wil ik niet het doorgeschoten materialisme noemen. Ik denk aan wat een pater van Mill Hill ooit tegen me zei. Deze pater Frans woonde in India, in Varanasi. Daar legde hij in een nieuwe sloppenwijk een landje aan waar mensen hun eigen groente konden verbouwen, ook om te verkopen. Het landje is een oase. Pater Frans zei dat het in Varanasi heel makkelijk is om iets goeds te doen, omdat het kwaad daar zo duidelijk aan te wijzen is. Terug in Nederland, zei hij, was het veel moeilijker. Het kwaad is hier zo verhuld. Het is veel lastiger om er een vinger achter te krijgen. Inzicht in het kwaad, dat is hier bij ons een lastige zaak. Je voelt het niet altijd aan je water. Soms denken mensen goed bezig te zijn, terwijl het niets oplevert."

Manuela Kalsky: "Ik denk dat we echt moeten ophouden met het belonen van zelfverrijking en weer morele helderheid moeten scheppen. Daar kan ook de overheid regelend in optreden. En verder moeten we stoppen alles in geld te vertalen. Medemenselijkheid is niet te berekenen in euro's. Het gaat er niet om individuele zondebokken aan te wijzen, maar anders te gaan denken en leven. Meer naar de gevolgen van ons handelen kijken en niet alleen onze eigen rijkdom beschermen."

Henk Leegte: "Vanuit de doopsgezinde traditie ken ik de aanpak om het kwaad te bestrijden door goede dingen in te brengen. Het gaat bij het bestrijden van kwaad om toezicht en om inzicht zou ik zeggen. Toezicht is belangrijk om de macht te controleren. Inzicht is nog belangrijker. Het vraagt dapperheid om je eigen bijdrage aan het kwaad te zien en daar verantwoordelijkheid voor te nemen. Het grootste kwaad is misschien wel dat we het zo vervelend vinden om het kwaad in onszelf te zien. Dat geldt voor iedereen, ook voor dominees en priesters."
primi sui motori con e-max

Contact

DSTS / Project W!J
Nieuwe Herengracht 18
1018 DP Amsterdam

Secretariaat:
mw Heleen Ransijn:

Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
+31 (0)20-6235 721