WOLTER HUTTINGA − 18/09/15, 01:32  Bron: Trouw

In het theologisch elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit. Vandaag: Hoe belangrijk zijn grenzen?

 

Grenzen en grensbewaking bepalen deze week het nieuws. Duitsland zette de grens met Oostenrijk open voor vluchtelingen, maar sloot hem toen weer af. In Hongarije verrees een hek van prikkeldraad om de stroom vluchtelingen uit Servië tegen te houden. Ook Nederland verscherpte zijn grenscontroles, terwijl tussen de Schengenlanden in principe vrij personenverkeer is toegestaan.

Hoe belangrijk en nodig zijn grenzen? Zijn het noodzakelijke bewakers van materieel en cultureel erfgoed of markeringen uit een achterhaald cultuurconcept?

Manuela Kalsky, bijzonder hoogleraar op de Edward Schillebeeckx-leerstoel voor Theologie en Samenleving aan de Vrije Universiteit te Amsterdam raakt geïrriteerd en pessimistisch gestemd van de huidige situatie, "hoewel ik eigenlijk een zeer hoopvol mens ben".

"Dat Europa niet in staat is om 120.000 vluchtelingen onderling naar rato over de lidstaten te verdelen en zelfs een hoog hek met prikkeldraad laat verrijzen om vluchtelingen te weren, vind ik getuigen van een schrikbarend gebrek aan gezamenlijke waarden. Niet alleen de joods-christelijke wortels van Europa worden hier verloochend - hier faalt ook het humanisme.

De weigering van Oost-Europese landen om vluchtelingen toe te laten, vind ik zeer kwalijk. Hebben zij na de val van de Muur niet óók hulp gekregen vanuit West-Europa? Ze zijn zelf ook welkom geheten. Dat Angela Merkel naar de christelijke waarden van Europa verwijst bij haar oproep tot solidariteit is terecht. Dat haar appèl vervolgens op een keiharde weigering stuit is schrijnend. Europa ondermijnt haar eigen waarden - die we zo graag aan anderen opleggen: vrijheid, gelijkheid en medemenselijkheid. De situatie nu vraagt om een ander denkpatroon: geen nationaal egoïsme door het afbakenen via grenzen, maar solidariteit en het slechten van grenzen."

Matthias Smalbrugge, bijzonder hoogleraar Europese Cultuur en Christendom aan diezelfde Vrije Universiteit, waagt zich niet aan een oplossing, maar houdt het schroomvol bij een historisch-theologische analyse. "Grenzen. Daar waar het ene eindigt en het andere begint. Ze suggereren dat er geen gemeenschap tussen het een en het ander zou zijn. Dé grens zou dan de grens tussen God en de wereld zijn. Vroeger werd dat ook zo gezien: in de rooms-katholieke kerk bestond een scherpe scheiding tussen het sacrale, het heilige, aan de ene kant en het profane, het gewone, aan de andere kant. En zo zijn er altijd meer van die heldere scheidslijnen en hokjes geweest. De een is protestant, de ander is rooms-katholiek. De een is man, de ander vrouw. Die grenzen zijn vloeibaarder geworden. Het protestantisme ontdekte dat het heilige niet objectief is vast te leggen. Je kunt spelen met grenzen. We kunnen niet een stukje brood in de tabernakel van de kerk opsluiten en dan zeggen 'Kijk, daar hebben we nou het heilige'. Het brood van de eucharistie wordt dus weer gewoon brood, en het is de gemeenschap van gelovigen die onderkent dat het een transformatiemoment kan ondergaan. Dat is het verschil: een grens wordt opgevat als een moment van transformatie en niet meer als een keiharde, objectief vaststaande grens.

Grenzen suggereren vaak dat er niets gemeenschappelijks tussen de ene en de andere kant zou zijn. Ook in de huidige situatie klopt dat niet. Wij hebben immers zoveel gemeenschappelijk met de vluchtelingen. Ook wij moeten leren dat grenzen transformatieprocessen zijn, met alle spanningen van dien."

Ook bij Kalsky valt het woord 'vloeibaar' als het om grenzen gaat. "De huidige situatie van natiestaten met strakke landsgrenzen is gebaseerd op een inmiddels achterhaald modern cultuurconcept. We spreken in Nederland niet meer één taal en beoefenen niet één religie. Dat is echt verleden tijd. De identiteit van velen is hybride geworden. Vloeibaar. Meervoudig. 1,3 miljoen Nederlanders putten uit verschillende levensbeschouwelijke tradities. En op economisch en technologisch gebied bestaan die grenzen al helemaal niet meer. Alleen voor ons gevoel van zekerheid hebben we ze nog nodig. Dat valt ook wel te begrijpen, want we zijn bang de greep op ons leven te verliezen. Alles verandert zo snel. Maar nu bouwen we schijnzekerheden op. Want wat wil je doen: wil je mensen dan maar neerschieten aan de grens? Laten verhongeren? We moeten figuurlijk gesproken de grens van onze eigen angst overgaan. De grens naar diversiteit durven oversteken."

Smalbrugge: "Ja, natuurlijk, we eten ook Turks en Marokkaans tegenwoordig. Maar een identiteit van diversiteit, dat lijkt me een contradictio in terminis. Mensen maken nu eenmaal grenzen: 'Ik wil ergens bij horen'. De spannende vraag is steeds: Op welk moment ga ik me afsluiten? Wanneer hoor ik ergens bij? Het is steeds geven en nemen.

Grenzen zijn gezond. Ook aan religies stel je grenzen. Toen de Synode van Dordrecht van 1618-1619 ontaardde in theologische gevechten greep de staat daar terecht in. Verder bestaan er ook innerlijke grenzen. Ze helpen bij het hooghouden van wat we waardevol vinden. Onze grondwet bijvoorbeeld, of gelijke rechten van man en vrouw en van homo en hetero. We gaan in Nederland echt niet meer gescheiden zwemmen in de toekomst.

Zolang je maar in het oog houdt dat grenzen niet statisch zijn, maar plekken van transformatie. Een grens is wat dat betreft als huid. Permeabel. Een levend organisme. Mijn huid is toch geen harnas? Het kan nooit de oplossing zijn dat ik maar besluit om te gaan schuilen in mijn eigen angst. En die onzekerheid, die hoort erbij. Duitsland opent de grenzen voor vluchtelingen en sluit ze dan ook weer tijdelijk. Dat hoort er bij, dat je het even niet meer weet. Dat is gezond."

Kalsky: "Ik denk dat 'thuis voelen' in de komende jaren een erg belangrijk thema wordt. Het gaat om het verlangen naar geborgenheid van ons allemaal. Niet een hek van prikkeldraad maar een warm welkom zullen een wederzijds thuisgevoel bevorderen. Een samenleving waarin ieders talenten welkom zijn. Dit is al lang aan het gebeuren en de samenleving verandert er ingrijpend door. Ik zie het als een finest hour voor de kerken en voor heel de samenleving.

Als je je laat beheersen door angst, sterft er iets in je af. Dan zie je alles wat er op je af komt alleen nog maar als één grote bedreiging. De kans om je nu met anderen te verbinden zet hopelijk een nieuwe dynamiek in gang: 'Ja, we willen hulp bieden en we willen van betekenisvol zijn!' Eindelijk voorbij de huidige spirituele armoede en weer meer immateriële waarden omarmen. Volgens mij zijn we daar in Nederland aan toe."

Vluchtelingen bij de Hongaars-Servische grens. Kalsky: 'De situatie vraagt om een ander denkpatroon: geen nationaal egoïsme door het afbakenen via grenzen, maar het slechten van grenzen.'

primi sui motori con e-max

Contact

DSTS / Project W!J
Nieuwe Herengracht 18
1018 DP Amsterdam

Secretariaat:
mw Heleen Ransijn:

Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
+31 (0)20-6235 721